El Niño — ocean i klimat
El Niño jest zjawiskiem opisującym zmienność tropikalnego układu ocean–atmosfera. Tutaj wyjaśniamy jego mechanizm, telekonekcje oraz znaczenie dla opadów, powodzi i gospodarki.
Temperatura Pacyfiku na tle poprzednich lat
Popatrzmy na to, jak temperatura Pacyfiku zmienia się w tym roku na tle poprzednich lat.
Każda linia pokazuje przebieg temperatury w ciągu roku. Porównując ten sam miesiąc, można oddzielić typowy rytm sezonowy od różnic między latami. Ten wykres przedstawia temperaturę w °C, a mapa poniżej — anomalię temperatury.
Rok 2026 wyróżnia się wyjątkowo wysoką temperaturą wód równikowego Pacyfiku. Ocieplenie jest szczególnie wyraźne w jego wschodniej części i towarzyszy nasilającemu się El Niño. Według komunikatu NOAA z 10 września 2026 r. prawdopodobieństwo bardzo silnego epizodu jesienią i zimą 2026/27 przekracza 90%. Staramy się tu wyjaśnić, jak współdziałają ocean i atmosfera, jak zmiany na tropikalnym Pacyfiku wpływają na pogodę w odległych regionach oraz dlaczego mają znaczenie dla opadów, powodzi, rybołówstwa i gospodarki.
Anomalia temperatury powierzchni oceanu
Anomalia temperatury jest różnicą między temperaturą w danym dniu a średnią temperatury.
Wykres dobowej temperatury powierzchni oceanu pokazuje zmiany temperatury w czasie, a mapa globu pozwala zobaczyć ich przestrzenny zasięg. Warto zwrócić uwagę na pas cieplejszej od średniej wody wzdłuż równika, sięgający ku wybrzeżom Ameryki Południowej.
PIOTR J. FLATAU · NAUKA O KLIMACIE
Jak satelita mierzy temperaturę oceanu?
Satelitarne mapy SST są wynikiem pomiaru promieniowania i jego interpretacji. Piotr J. Flatau wyjaśnia w swoim artykule opublikowanym w Nauce o klimacie:
„Oszacowania temperatury oceanu z pomiarów satelitarnych nie są pomiarami bezpośrednimi.”
Pomiar bezpośredni: kubeł wody i termometr
Przed erą satelitów wodę pobierano ze statku do kubła lub czerpaka i zanurzano w niej termometr. Była to prosta metoda obserwacji i mamy dzięki niej dość długie serie obserwacji, ale temperatura w kuble mogła zmieniać się jeszcze przed odczytem. Znaczenie mają tutaj parowanie, nasłonecznienie, wiatr, materiał naczynia oraz czas między pobraniem wody a odczytem. Próbka może się ochładzać albo ogrzewać. Przy porównywaniu dawnych i współczesnych obserwacji trzeba uwzględniać te różnice metod pomiarowych.
Czujniki satelitarne rejestrują promieniowanie podczerwone lub mikrofalowe. Temperaturę wyznacza się za pomocą algorytmów uwzględniających własności powierzchni i wpływ atmosfery. Wyniki trzeba porównywać z pomiarami bezpośrednimi.
Chmury wpływają na pomiary temperatury oceanu w podczerwieni. Mikrofale pozwalają obserwować ocean także przez warstwy chmur, lecz opad może zakłócać sygnał. Oba rodzaje obserwacji mają swoje ograniczenia i rozdzielczość. Podczerwień dostarcza informacji o bardzo cienkim „naskórku” oceanu; mikrofale — o warstwie sięgającej około milimetra. Pomiar satelitarny nie jest więc po prostu temperaturą wody na głębokości kilku metrów. Obserwacje satelitarne uzupełniają autonomiczne boje w systemie ARGO mierzące temperaturę i zasolenie na różnych głębokościach. Pozwala to badać pionową strukturę oceanu, której sama mapa SST nie pokazuje.
ENSO: sprzężenie oceanu i atmosfery
El Niño jest ciepłą fazą ENSO — oscylacji związanej ze zmianami temperatury tropikalnego Pacyfiku. Oscylacje te zależą od oddziaływania pomiędzy oceanem, wiatrami i deszczem.
Podczas La Niña wiatry pasatowe przemieszczają ciepłą wodę powierzchniową ku zachodniej części równikowego Pacyfiku. Nad cieplejszym oceanem rozwija się intensywna konwekcja, powstają chmury. Przy powierzchni powietrze płynie ze wschodu na zachód, wznosi się nad zachodnim Pacyfikiem i wraca na wschód w górnej troposferze. Ten cykl nazywamy cyrkulacją Walkera.
Podczas El Niño wiatry pasatowe słabną. Ciepła woda i związana z nią strefa intensywnej konwekcji sięgają dalej na wschód, a wynoszenie chłodnej wody ku powierzchni zostaje osłabione. Zmiana temperatury oceanu wpływa na atmosferę, która z kolei podtrzymuje zmianę warunków oceanicznych. Dlatego ENSO opisuje się jako zjawisko sprzężone.
El Niño a cyklony tropikalne na Atlantyku
Jednym z najważniejszych przykładów oddziaływania El Niño na pogodę daleko poza tropikalnym Pacyfikiem jest jego wpływ na cyklony tropikalne i huragany na Atlantyku. Mechanizm ten opisał William M. Gray z Colorado State University w pracy z 1984 roku. Gray wykazał związek pomiędzy umiarkowanymi i silnymi epizodami El Niño a zmniejszoną liczbą cyklonów tropikalnych na Atlantyku.
Podczas El Niño obszar bardzo ciepłej wody rozszerza się na wschód w równikowej części Pacyfiku. Towarzyszy temu przesunięcie obszaru głębokiej konwekcji. Powietrze w chmurach konwekcyjnych wznosi się do górnej troposfery, a następnie rozpływa się w pobliżu poziomu 200 hPa, na wysokości około 12 km. W swoich wykładach Gray nazywał poziom 200 mb LID („przykrywka”), czyli Level of Insignificant Dynamics. Jedną z konsekwencji tej zmiany cyrkulacji są silniejsze wiatry z zachodu w górnej troposferze nad Morzem Karaibskim i tropikalnym Atlantykiem. Jednocześnie w dolnej troposferze, w pobliżu poziomu 850 hPa, czyli około 1,5 km nad powierzchnią, utrzymują się pasaty wiejące ze wschodu na zachód i zwiększa się różnica pomiędzy wiatrem w górnej i dolnej troposferze:
ΔV = |V200 − V850|
Symbole V₂₀₀ i V₈₅₀ oznaczają prędkość wiatru. Wielkość różnicy ΔV jest miarą pionowej różnicy prędkości wiatru pomiędzy dolną a górną troposferą. Ta różnica utrudnia rozwijającemu się cyklonowi tropikalnemu utrzymanie pionowo zorganizowanej struktury — mówiąc poglądowo, „rozwiewa cyklon”. Gray podkreślał również, że podczas El Niño cyrkulacja w górnej troposferze nad Atlantykiem staje się mniej antycyklonalna, a przez to mniej sprzyjająca powstawaniu i utrzymywaniu się cyklonów.
El Niño, konwekcja nad Pacyfikiem i dywergencja wiatru
Podczas El Niño powierzchnia równikowego Pacyfiku jest cieplejsza niż zwykle. Dodatnie anomalie temperatury powierzchni morza (SSTA) sprzyjają przesunięciu głębokiej konwekcji na wschód. W chmurach burzowych ciepłe, wilgotne powietrze wznosi się, a po osiągnięciu górnej troposfery rozpływa się poziomo. Napływ powietrza w dolnej troposferze zasila tę konwekcję.
Dywergencja wiatru opisuje, czy powietrze w danym obszarze rozchodzi się na boki (dywergencja dodatnia), czy zbiega się (dywergencja ujemna, czyli konwergencja). Cząstki na mapach pokazują poziomą składową anomalii wiatru związaną z dywergencją, a nie cały wiatr.
Górna animacja przedstawia poziom 200 hPa, około 12 km nad powierzchnią. Widać odpływ z obszaru konwekcji nad Pacyfikiem. Nad Karaibami anomalny przepływ ma składową skierowaną na wschód.
Dolna animacja łączy SSTA z przepływem na poziomie 850 hPa, około 1,5 km nad powierzchnią. Zbieganie się powietrza nad ciepłym równikowym Pacyfikiem jest zgodne z jego dopływem do obszaru konwekcji. Wznoszenie zachodzi w chmurach; cząstki na tej mapie pokazują tylko ruch poziomy.
Co oznacza potencjał prędkości?
Potencjał prędkości jest matematycznym sposobem opisania tej części wiatru, która odpowiada za zbieganie się i rozchodzenie powietrza. Ta składowa wiatru jest skierowana ku większym wartościom potencjału, na przykład od −12 do −6, a następnie do 0. Wokół zielonych minimów na górnej mapie cząstki rozchodzą się, wskazując anomalny odpływ powietrza. Ku brązowym maksimom przepływ się zbiega. Kolory nie przedstawiają prędkości wznoszenia; sam ujemny potencjał nie oznacza dodatniej dywergencji w każdym punkcie.
Dlaczego porównujemy cztery dodatkowe lata?
Lata 1972, 1982, 1997 i 2015 wybrano jako historyczne przykłady rozwoju silnych epizodów El Niño. Pokazujemy lipiec każdego z tych lat, aby porównać ten sam miesiąc z lipcem 2026. Nie są to miesiące maksimum tych epizodów — ich największe ocieplenie Pacyfiku występowało później. Wybór poszczególnych lat pokazuje różnice między zdarzeniami, a „Średnia z czterech lat” wydobywa wspólny obraz cyrkulacji. Uśrednienie może osłabiać maksima, jeśli ich położenie różniło się między latami. Jest to porównanie wybranych przypadków, nie dowód, że El Niño samo wywołało wszystkie pokazane anomalie.
Wszystkie mapy przedstawiają średnie lipcowe względem tej samej normy z lat 1973–2002.
Geograficzny rozkład oddziaływań ENSO
Wpływ El Niño nie ogranicza się do tropikalnego Pacyfiku. Związki między zmianami atmosfery w odległych częściach świata nazywamy telekonekcjami. Podczas El Niño przesunięcie strefy intensywnej konwekcji i opadów nad Pacyfikiem zmienia ogrzewanie atmosfery. Powstające zaburzenia rozchodzą się w atmosferze i wpływają na cyrkulację daleko od tropików, między innymi na położenie prądów strumieniowych i szlaki wędrówki niżów.
W ten sposób zmiany w tropikalnym oceanie mogą wpływać na temperaturę i opady na innych kontynentach. Te globalne telekonekcje zależą od pory roku oraz stanu oceanu i atmosfery.
Schemat łączy wybrane skutki gospodarcze El Niño (górna mapa) z warunkami meteorologicznymi w grudniu–lutym (dolna mapa). Pokazuje między innymi osłabienie pasatów, regionalne zmiany opadów oraz możliwe konsekwencje dla rolnictwa, rybołówstwa, transportu i energetyki. Oddziaływania zależą od regionu, sezonu i przebiegu zjawiska; nie występują zawsze jednocześnie.
Indonezja i Sumatra: regionalny przykład telekonekcji
Indonezja jest przykładem regionu, w którym zmiany cyrkulacji związane z ENSO wpływają na opady. El Niño często sprzyja tam suchszym warunkom. Regionalne skutki zależą także od lokalnej pogody i warunków na lądzie.
Indonezja: pożary, zadymienie i ciągłość dostaw
W komentarzu z 1 września 2026 r. Dariusz Baranowski, naukowiec z Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk, który niedawno wrócił z pomiarów meteorologicznych na Sumatrze, zwrócił uwagę na pożary na Borneo i we wschodniej Sumatrze oraz możliwe konsekwencje gospodarcze:
Według jego relacji w Indonezji były już duże pożary, głównie na Borneo i we wschodniej Sumatrze. Dym dotarł już do Malezji, choć jeszcze nie do Singapuru.
Peru: ciepły ocean, powodzie i zmiany w rybołówstwie
Po drugiej stronie Pacyfiku El Niño zmienia warunki życia mieszkańców Peru. W północnej części zachodniego wybrzeża ulewne deszcze mogą powodować powodzie, niszczyć uprawy i uszkadzać drogi. W dolinach i wąwozach zagrożeniem są huaicos — gwałtowne spływy błota i kamieni. Jednocześnie w południowych Andach może brakować opadów i wody dla upraw oraz hodowli. Ciepło i woda gromadząca się wokół domów sprzyjają komarom przenoszącym dengę.
Zmiany obejmują również ocean. Sardela peruwiańska może przemieszczać się na południe lub głębiej, ku chłodniejszym wodom, przez co staje się trudniejsza do połowu. Ogranicza to dostępność surowca do produkcji mączki i oleju rybnego. Cieplejsza woda może natomiast sprzyjać występowaniu tuńczyków. Skutki El Niño zależą więc od regionu, gatunku i przebiegu danego epizodu.
MATERIAŁ DODATKOWY
Wpływ El Niño na rybołówstwo u wybrzeży Peru i Chile
Upwelling to wynoszenie wody z głębszych warstw oceanu ku powierzchni. Wzdłuż wybrzeży Peru i Chile wiatr wiejący wzdłuż brzegu, przy udziale siły Coriolisa, powoduje transport wody powierzchniowej w stronę otwartego oceanu. Jej miejsce zajmuje chłodniejsza woda z głębi. Woda ta dostarcza do górnej warstwy oceanu składniki odżywcze, które wspierają rozwój fitoplanktonu — podstawy sieci pokarmowej ryb i innych organizmów morskich. Podczas El Niño termoklina we wschodnim Pacyfiku pogłębia się. Woda docierająca do powierzchni może być wtedy cieplejsza i uboższa w składniki odżywcze, nawet gdy upwelling nadal trwa. Mniejsza ilość składników odżywczych ogranicza rozwój fitoplanktonu i dostępność pokarmu. Ryby mogą przemieszczać się ku chłodniejszym wodom, a długotrwały niedobór pokarmu osłabia ich wzrost i rozród. Spadek połowów może więc wynikać zarówno z przemieszczania się ryb poza łowiska, jak i ze zmniejszenia ich liczebności. Ten mechanizm łączy oceanografię z gospodarką: ograniczenie dostępności sardeli może zmniejszać podaż mączki rybnej i podnosić koszty pasz. Kluczowe są zatem zarówno temperatura, jak i dopływ składników odżywczych oraz odpowiedź całej sieci pokarmowej.
El Niño, NAO i pogoda w Europie
NAO, czyli Oscylacja Północnoatlantycka, opisuje zmiany różnicy ciśnienia między wyżem w rejonie Azorów a niżem w pobliżu Islandii. Ten układ wpływa na siłę zachodnich wiatrów oraz trasy niżów przemieszczających się znad Atlantyku nad Europę. W dodatniej fazie NAO różnica ciśnienia jest większa, a napływ powietrza znad oceanu zwykle silniejszy. Zimą sprzyja to łagodnej, wietrznej i deszczowej pogodzie w północnej Europie, podczas gdy południe kontynentu częściej pozostaje suche. W ujemnej fazie NAO różnica ciśnienia maleje, a zachodni przepływ słabnie. Łatwiej wtedy o chłodne okresy w północnej i środkowej Europie, a trasy niżów mogą przesuwać się na południe, przynosząc więcej opadów w rejonie Morza Śródziemnego.
El Niño może oddziaływać na ten atlantycki układ z odległego Pacyfiku. Jedna z dróg prowadzi przez stratosferę, czyli warstwę atmosfery znajdującą się ponad tą, w której powstaje większość chmur i zjawisk pogodowych. El Niño może wzmacniać wielkoskalowe fale atmosferyczne, które docierają do stratosfery i osłabiają wir polarny — pas silnych wiatrów otaczających Arktykę. Zmiany te mogą następnie wpływać na cyrkulację bliżej powierzchni, zmieniając wiatry i trasy niżów nad Atlantykiem.
Opisywany wpływ jest najwyraźniejszy pod koniec zimy. Układ cyrkulacji może wtedy przypominać ujemną fazę NAO, sprzyjając chłodniejszym warunkom w północnej Europie. Nie należy jednak zakładać, że silniejsze El Niño oznacza silniejsze ochłodzenie Europy. Najsilniejsze epizody mogą wywoływać inny układ cyrkulacji niż umiarkowane. Dlatego również przy omawianiu 2026 roku sama siła El Niño nie wystarcza do przewidzenia zimy w Polsce: znaczenie ma to, jak na zmiany na Pacyfiku odpowiedzą stratosfera i atmosfera nad Atlantykiem.
Gospodarcze konsekwencje El Niño
W artykule „El Niño Is Taking Aim at Global Economy”, opublikowanym 1 września 2026 r. w amerykańskim dzienniku gospodarczym „The Wall Street Journal” (WSJ), Ed Ballard i Costas Paris opisują, jak El Niño wpływa na rybołówstwo, rolnictwo, transport, górnictwo i energetykę. Pokazują, jak zmiany pogody i warunków oceanicznych przekładają się na dostawy surowców, koszty produkcji i możliwości działania przedsiębiorstw.
Jednym z omawianych przykładów jest rybołówstwo u wybrzeży Peru, gdzie zmiana warunków oceanicznych może ograniczać dostępność ryb. Mniejsza podaż mączki rybnej przenosi presję na koszty pasz i akwakultury. Autorzy pokazują też drugą stronę: szansę dla producentów alternatywnych białek, m.in. z owadów. Suchsze warunki mogą szkodzić uprawom w części Azji. W innych miejscach dodatkowy deszcz może pomóc. Liczą się pora roku, faza rozwoju roślin, nawadnianie i zapasy. Nie każda uprawa ani każdy kraj ponosi takie same straty. Kanał Panamski potrzebuje słodkiej wody do pracy śluz. Niedobór opadów w zlewni może ograniczać przepustowość i zwiększać koszty przewozu. Tak regionalna susza może wpływać na dostawy między kontynentami. Górnictwo jest wrażliwe zarówno na brak wody, jak i na nadmiar opadów. WSJ opisuje zakłócenia pracy chilijskiej kopalni miedzi związane z intensywnym śniegiem. Skala skutków zależy również od infrastruktury i przygotowania przedsiębiorstw. Łagodniejsza zima może obniżyć zapotrzebowanie na ogrzewanie. Dla cen gazu znaczenie mają również zapasy, dostawy i decyzje rynku. El Niño zwykle sprzyja ograniczeniu aktywności huraganów na Atlantyku, choć nie wyklucza niszczącego sezonu ani pojedynczego huraganu. Potencjalne korzyści w jednym regionie współistnieją ze stratami w innych.
MATERIAŁ DODATKOWY
Meteorologia tropikalna w inwestycjach — Citadel
Wiedza o meteorologii tropikalnej ma zastosowanie także w inwestycjach. Citadel, firma zarządzająca inwestycjami, zatrudnia w swoim zespole surowcowym naukowców zajmujących się atmosferą. Analizują oni zarówno krótkotrwałe zjawiska pogodowe, jak i sezonowe oddziaływania El Niño. Ich prognozy pomagają oceniać szanse i ryzyko na rynkach energii oraz produktów rolnych. Według eFinancialCareers (10 sierpnia 2026) Citadel zatrudnił w 2018 r. 20-osobowy zespół z funduszu Cumulus, specjalizującego się w inwestycjach związanych z pogodą.
ENSO a miejski budżet na ogrzewanie
Literatura i źródła
- NOAA Climate.gov, El Niño and La Niña: Frequently Asked Questions — mechanizm ENSO i jego oddziaływania.
- NOAA Climate.gov / Climate Prediction Center, mapy globalnych oddziaływań El Niño i La Niña w grudniu–lutym, 2025.
- Climate Reanalyzer, University of Maine, dobowa temperatura powierzchni morza w regionie Niño 3.4 — wykres oparty na danych NOAA OISST v2.1.
- earth.nullschool.net — wizualizacja anomalii temperatury powierzchni morza i prądów oceanicznych.
- Piotr J. Flatau, Jak i po co mierzymy temperaturę oceanu — pomiary bezpośrednie, Nauka o klimacie — pomiary ze statków i ilustracja czerpaków.
- Baranowski i współautorzy, badanie meteorologicznych uwarunkowań powodzi na Sumatrze, Nature Communications, 2020.
- Ed Ballard i Costas Paris, El Niño Is Taking Aim at Global Economy, The Wall Street Journal, 1 września 2026, s. A2 — skutki gospodarcze.
- NOAA Science On a Sphere, EarthNow: Effects of El Niño and La Niña on Phytoplankton and Fish — upwelling, składniki odżywcze i rybołówstwo.
- Citadel, What We Do — Taking Weather Prediction to a New Level — zespół naukowców zajmujących się atmosferą i wykorzystanie prognoz, w tym El Niño, w inwestycjach.
- Sarah Butcher, It's hot. So are people who can help hedge funds predict the weather, eFinancialCareers, 10 sierpnia 2026.
- Met Office, Factors that influence UK winters — NAO i jej wpływ na pogodę zimą.
- Adam A. Scaife, Impact of ENSO on European Climate, materiały seminarium ECMWF, 6–9 września 2010, s. 83–91, zwłaszcza s. 85 i 87–89 — związek El Niño z NAO, rola stratosfery i wpływ na Europę.
- Ricardo M. Trigo, Timothy J. Osborn i João M. Corte-Real, The North Atlantic Oscillation influence on Europe: climate impacts and associated physical mechanisms, Climate Research 20, 9–17, 2002 — podstawa schematu ujemnej fazy NAO (rys. 4b, 5b i 6b).
- PuntoEdu PUCP, ¿Qué tan preparados estamos para el fenómeno de El Niño?, 12 sierpnia 2026 — możliwe skutki dla Peru.
- SENAMHI, Escenarios de lluvias asociados al fenómeno El Niño — regionalne różnice opadów w Peru.
- Ministerio de Educación del Perú, Gestión del Riesgo de Desastres — opis spływów błotno-kamiennych (huaicos).
- WHO, Dengue — choroba i warunki sprzyjające jej przenoszeniu.
- William M. Gray (1984), Atlantic Seasonal Hurricane Frequency. Part I: El Niño and 30 mb Quasi-Biennial Oscillation Influences, Monthly Weather Review, 112, 1649–1668.
- Philip J. Klotzbach i współautorzy (2017), The Science of William M. Gray: His Contributions to the Knowledge of Tropical Meteorology and Tropical Cyclones, Bulletin of the American Meteorological Society — przegląd dorobku Graya i późniejszych badań.
- NOAA Physical Sciences Laboratory, NOAA OISST v2.1 — SSTA, 1971–2000.
- NOAA Physical Sciences Laboratory, NCEP Global Ocean Data Assimilation System (GODAS) — temperatura wody i izoterma 20°C.